Nakon opsežne revizije koju je tokom prošle godine sproveo Zavod za zaštitu prirode Srbije, Klisura reke Gradac zvanično ulazi u proces dobijanja višeg stepena zaštite. Po obilasku terena Zavod za zaštitu prirode Srbije izradio je Studiju zaštite Predela izuzetnih odlika „Klisura reke Gradac” koju je 17. septembra 2025. godine dostavio Ministarstvu zaštite životne sredine, kao nadležnom organu. Ministarstvo zaštite životne sredine je 23. februara 2026. godine u skladu sa članom 42. stav 8. Zakona o zaštiti prirode, obavestilo javnost putem veb prezentacije Ministarstva o postupku pokretanja zaštite prirodnog područja I kategorije, kao Predeo izuzetnih odluka „Klisura reke Gradac”.
Istorijat zaštite ovog prostora je dug. Prvi pravni akt o zaštiti doneo je Zavod za zaštitu prirode Srbije 14. decembra 1958. godine. Tim dokumentom zaštićena je Baćina pećina sa svojom kolonijom slepih miševa. Sledeći akt je, na inicijativu Istraživačke stanice „Petnica”, donela Skupština opštine Valjevo 1984. godine i odnosio se na zaštitu uskog dela klisure reke Gradac, površine 877 ha. Konačno je 1998. godine Zavod za zaštitu prirode Srbije pripremio elaborat kojim se klisura reke Gradac svrstava u II kategoriju – Prirodno dobro od velikog značaja.
Do sada je Klisura reke Gradac spadala u ΙΙ kategoriju zaštite – zaštićeno područje regionalnog odnosno velikog značaja, a površina od 1.268 hektara bila je u režimu zaštite III stepena. Nakon revizije, PIO Klisura reke nacionalnog, odnosno izuzetnog značaja, a zaštićena površina koja sada iznosi 3.402 hektara biće u režimu zaštite II (544,26 ha) i III stepena (2.858,71 ha).
Ova odluka dolazi kao rezultat intenzivnog rada brojnih eksperata koji su tokom protekle godine na terenu potvrdili prisustvo reliktnih i strogo zaštićenih vrsta. Zahvaljujući ovim saznanjima, zaštićena površina se proširuje gotovo tri puta, dok pojedini delovi klisure prelaze u strože režime zaštite kako bi se trajno sačuvali prirodni fenomeni poput staništa mrkog medveda, surog orla i zajednica mečje leske.
Kako otkriva čuvar zaštićenog područja, licencirani rendžer Ekološkog društva „Gradac” Ognjen Krnetić, rekategorizacija godinama unazad nije rađena, a u međuvremenu je otkriveno dosta reliktnih vrsta. Brojni eksperti iz raznih oblasti – ihtiolozi, biolozi, mamolozi, ornitolozi, herpetolozi, geolozi, hidrogeolozi, geografi, šumari, geolozi, speleolozi, kartografi i drugi naučnici prošle godine su intenzivno obilazili teren i pronađeno je dosta trajno zaštićenih biljnih i životinjskih vrsta kao što su mečja leska, divlji orah, crni grab, brdski brest, čitave zajednice, tu je i sivi soko, suri orao, vuk, medved u gornjem delu… Po njegovim rečima, zahvaljujući tim saznanjima neki delovi ovog područja prelaze u viši stepen zaštite, a ujedno se povećava i površina pod zaštitom.
„Poslednjih godinu dana u Predelu izuzetnih odlika klisure reke Gradac sprovedena je redovna rekategorizacija zaštićenog područja. To bi trebalo da se radi na određeni vremenski period, pri čemu, otkad je proglašeno zaštićeno područje, nije rađeno, bar ne ovako ozbiljno. Rekao bih da možda nismo bili ni prepoznati specijalno kao zaštićeno područje, ali sada se to promenilo i vrlo dobro se kotiramo, stanje u zaštićenom području je jako dobro. Mnogi kada govore o zaštićenom području klisure reke Gradac misle samo na ribolov, i ograničavaju to područje na površinu koju obuhvata reka Gradac, ali to nije tako. Zaštićeno područje klisure reke Gradac obuhvata teritoriju površine 1.268 hektara, od vodozahvata Ploče, pa do ulivka Bukovske reke u Zabavu u Astri. Trenutno je to zaštitćeno područje druge kategorije i nalazi se u trećem stepenu zaštite. Sada, po ovoj najnovijoj kategorizaciji, zaštićeno područje se proširuje, možda i duplo, do pod Mravinjce same. Zabava se proteže do Samara, ide delimičnom Bukovskom rekom do Kamenoloma na Bukovima, zahvata dobar deo Leskovica, dobar deo toka Zabavice, koja je leva pritoka Zabave. Tako da će ceo taj sliv Gradca biti zaštićen”, objašnjava Krnetić i dodaje da je uzalud štititi Gradac ako u pometnutim delovima dođe do zagađenja.
Sa novom kategorizacijom, ovo zaštićeno područje preolazi u viši stepen zaštite i po rečima Krnetića biće delova koji su u drugom stepenu zaštite. Bilo bi previše rigorozno preći u prvi stepen zaštite, ocenjuje Krnetić, jer bi to onemogućilo arheološka istraživanja, čak i sam prolazak, ali da se svakako neke mere iz prvog stepena zaštite mogu primeniti.
„Kada je ranije proglašavano zaštićeno područje, to je bilo u začecima, nisu rađene neke ozbiljne studije. Sad je to rađeno vrlo detaljno. Mi smo našli mnoge reliktne zajednice biljnih vrsta u Gracu, na primer Mečija leska, koja je trajno zaštićena vrsta, nje je u Gradcu ima u ozbiljnim količinama, Crnog graba koji je reliktna vrsta ima jako mnogo. Poslednji teren smo obilazili sa ornitolozima i svaki dan smo imali nalaze surih orlova na dva udaljena lokaliteta, različite jedinke, videli smo Velike ušare, vrsta sove koja je strogo zaštićena i ugrožena vrsta, zatim Sivog sokola, puzgavce, našli smo tragove vuka. Obilazili smo i pećine kojih na Gradcu ima preko 70. Radili smo Tmušu, Visoku pećinu, Kaljavu pećnu, Gradsku pećnu na Šarenom platu. U Tmuši i Kaljavoj pećini smo našli slepe miševe”, otkriva neke detalje Krnetić koji je kao licencirani rendžer Ekološkog društva „Gradac” pred dolazak svake ekipe, u dogovoru sa njima pripremao teren, obilazio tragove, staze, obezbedio uslove za rad stručnjaka.
Prelazak u viši stepen zaštite, po njegovim rečima, doprineće u velikoj meri očuvanju biodivirziteta ekosistema, s obzirom da u zaštićenim područjima nije dozvoljena gradnja, otvaranje kamenoloma, lov je strogo kontrolisan i ograničen… Sve to će nadgledati rendžerska služba, licencirani čuvari zaštićenih područja prirode Ekološkog društva „Gradac”.
„Kazne su propisane, samo treba da se sprovedu. Imali smo prošle godine tri pokušaja divlje gradnje koje su u startu sprečene u sardnji sa gradskom građevinskom inspekcijom. Odmah je reagovano po našoj prijavi, stavljene su zabrane. Imali smo i tri nelegalne seče koje su sankcionisane, nekoliko slučajeva ribolovnog krivolova. Povremeno se beleži i nelegalni saobraćaj, uglavnom kvadovi i džipovi, s obirom da je u klisuri Gradca zabranjen saobraćaj osim za službena vozila i meštane koji imaju tu svoja imanja”, ukazuje Krnetić i podseća da u zaštićenom području ima 12 nelegalnih objekata koji već preko 20 godina imaju naloge za rušenje. Reč je o objektima koji su sagrađeni pre 30 godina, nije reagovano na vreme i nije sprečena njihova gradnja. Sada je situacija drugačija i odmah se reaguje, kako kaže Krnetić, čim se zabode ašov.
B. M.
Be First to Comment